Rampverslaggeving: gaat De Telegraaf te ver?

De Telegraaf heeft het negenjarige jongetje dat in een ziekenhuis in Tripoli herstelt van een vliegtuigcrash telefonisch gesproken en daarover vanochtend gepubliceerd. Een storm van kritiek was het gevolg. Eerder werden al vraagtekens gezet bij het uitzenden van beelden uit het ziekenhuis en het bekend maken van zijn naam. Hoe ver kunnen journalisten gaan met het bevredigen van de nieuwsgierigheid van hun publiek en welke afwegingen worden op de redactie gemaakt? Een overzicht van de rampenverslaggeving.

Feiten

Een toestel van Afriqiyah Airways crasht woensdag vlak voor de landing op het vliegveld van het Libische Tripoli. De oorzaak van de ramp is vooralsnog onbekend. 103 inzittenden laten het leven, onder wie 70 Nederlanders (in de eerste berichtgevingen dacht men aan 61 Nederlanders). De enige overlevende van de vliegramp is een 9-jarig Nederlands jongetje. Hij wordt in een plaatselijk ziekenhuis verzorgd, heeft ernstige botbreuken, maar volgens lokale autoriteiten verkeert hij in relatief goede conditie.

Enkele uren na de ramp zendt de Libische staatstelevisie beelden uit van het jongetje dat in het ziekenhuis aan beademingsapparatuur ligt. Verplegend personeel staat om hem heen. De beelden worden overal ter wereld uitgezonden, ook in Nederland. Dan ontstaat een jacht op de naam van het kind, dat al in de Britse pers tot ‘Miracle Boy’ is omgedoopt. Via een dokter komt eerst CNN met de verkeerde naam op de proppen. Voor zover onze redactie kon achterhalen was het uiteindelijk het Brabants Dagblad dat als eerste de juiste naam publiceerde. Vele media namen dit over. Een enkele keer werd bij nader inzien de achternaam toch uit een artikel geschrapt.

Terughoudend

Familieleden van het jongetje worden benaderd door de pers, net als die van zijn omgekomen medepassagiers. Namens hen doet staatssecretaris Ank Bijleveld een ‘dringend beroep’ op de pers om zich terughoudend op te stellen jegens de slachtoffers. Minister van Buitenlandse Zaken, Maxime Verhagen herhaalt dit verzoek zichtbaar aangeslagen in het programma Pauw en Witteman. In het programma is tevens te zien hoe een verslaggever van CNN een stand-up doet voor het ouderlijk huis van de enige overlevende.

Telegraaf belt naar Tripoli

Vrijdagmorgen publiceert De Telegraaf een artikel, waarin verslaggever Jolande van der Graaf schrijft een ‘hartverschreurend’ telefoongesprek te hebben gehad met het jongetje vanaf zijn ziekbed. Zij tekent zinnen op als: ”Ik lig in een ziekenhuis. Er zijn hier mannen en vrouwen. Ik weet niet hoe ik hier ben gekomen, ik weet verder niets.”

Het artikel leidt tot een stroom aan afkeurende reacties. Van lezers, collega’s en politici. Op Twitter ontstaan initiatieven als Telegraafboycot. Weblog GeenStijl pookt het vuurtje op door te schrijven dat de verslaggeefster het jongetje heeft verteld dat zijn ouders en broer bij de crash zijn overleden. Dit is volgens De Telegraaf absoluut onjuist. Rond het middaguur komt de hoofdredactie van de krant met een verklaring: “De hoofdredactie van De Telegraaf hecht eraan te benadrukken dat verslaggeefster Van der Graaf in het onverwacht ontstane telefoongesprek met Ruben niets heeft gezegd over het ongeval en de ernstige familieomstandigheden van het slachtoffer.”

Volgens de krant is het gesprek met het slachtoffer ontstaan doordat de arts de telefoon plotseling overgaf aan het jongetje. Hoewel de hoofdredactie schrijft dat het hen spijt “dat er onder onze lezers het gevoel is ontstaan dat De Telegraaf onzorgvuldig heeft gehandeld”, blijft de krant achter de publicatie staan: “De Telegraaf heeft tot publicatie besloten omdat Ruben symbool van leven is in deze enorme tragedie.”

Ethiek

Hoewel hij het publiceren van het telefonisch interview afkeurt, maakt ook hoofdredacteur Hans Laroes van het NOS Journaal gebruik van dezelfde redenering als De Telegraaf. Hij vindt dat media een ramp niet moeten depersonificeren: “Dat iedere naam, iedere stille getuige, wordt weggelaten –en we haast gaan vergeten dat echte mensen slachtoffer werden”, schrijft hij op zijn weblog. In het radioprogramma Dit Is De Dag zegt hij over het uitzenden van de beelden uit het Libische ziekenhuis: “Dat verhaal wil je vertellen. We hadden ook de beschikking over een aantal close-up’s, maar die hebben we niet gebruikt.” De hoofdredacteur verdedigt daarmee de keuze om (een deel van) de beelden van het jongetje in het ziekenhuis uit te zenden. Hem opbellen, of zelf een cameraploeg het ziekenhuis insturen, vindt hij te ver gaan. Anderen vinden dat ook Laroes te ver is gegaan met de ziekenhuisbeelden. Zo heeft actualiteitenrubriek Netwerk ervoor gekozen de beelden niet uit te zenden.

Een journalist probeert zijn verhaal een gezicht mee te geven. Dit kan op een bepaald punt strijdig zijn met de privacy van de geportretteerde. Waar die grens ligt is moeilijk vast te stellen en iedere redactie trekt die grens ergens anders. Een goed voorbeeld hiervan is NRC Media. NRC Handelsblad besloot om een artikel over de ramp vergezeld te laten gaan van een foto met daarop het jongetje in zijn ziekenhuisbed. Nrc.next, het kleine broertje van het Handelsblad koos ervoor om dit niet te doen.

Wie bepaalt de grens?

In ons land prijzen wij ons gelukkig met een pluriforme pers, waar elke redactie zijn eigen afweging maakt. De grens van wat journalistiek verantwoord of betamelijk is, lijkt echter op te schuiven. Vandaag treedt bijvoorbeeld staatssecretaris Jack de Vries af, nadat RTL Boulevard eerder deze week melding maakte van een buitenechtelijke affaire. Een novum in de Nederlandse politieke geschiedenis. Dezelfde week overigens, waarin blijkt dat het (eenmalige) politieke roddelblad ‘Binnenhof’ een zwangerschapstest uit het vuilnis van D66-voorman Alexander Pechtold heeft gevist.

Juist in het geval van rampen als die in Tripoli, is de scheidslijn tussen nieuws en sensatie moeilijk af te bakenen. Hans Laroes vindt daarom dat de Raad voor de Journalistiek ongevraagd een uitspraak zou moeten doen. Die zou een gedragscode op moeten stellen met criteria waar journalisten zich aan kunnen houden. ‘Kunnen’, want de autoriteit van de Raad wordt door verschillende media betwist.

Voor een deel bepaalt de rechter of een medium zich schuldig maakt aan het schenden van iemands privacy. Denk daarbij aan het openbaar maken van de naam van een verdachte. In het geval van slachtoffers van een ramp is het eerder een kwestie van goede smaak. De smaak van de redactie, maar ook die van het publiek. En die wil dit soort verhalen maar wat graag lezen, aldus HP/De Tijd-hoofdredacteur Jan Dijkgraaf in gesprek met Stand.nl op Radio 1.

Instant Update: Jan Dijkgraaf, behalve hoofdredacteur van HP/De Tijd ook één van de hoofdredacteuren van het eerder genoemde ‘Binnenhof‘ en aanstaand hoofdredacteur van de nieuwe publieke omroep Powned, is vanavond te gast bij Pauw & Witteman om de keuze van De Telegraaf te verdedigen.

Update 15 mei 11.00 uur: Hieronder het gesprek van Pauw en Witteman met Jan Dijkgraaf:

Prem Radhakishun vindt wél dat De Telegraaf te ver is gegaan: