Nieuws vs. privacy: ‘Over de rand’

Voorzitter Ton Herstel van de Raad voor de Journalistiek kondigde dinsdag aan de Leidraad voor de journalistiek aan te passen met journalistieke regels en richtlijnen over slachtoffers van rampen en oorlogen en in het bijzonder minderjarige slachtoffers daarvan. De gedragscode is nu toegespitst op de privacybescherming van slachtoffers van misdrijven. Hij zei dat dinsdag bij de discussieavond ‘Over de rand‘ over ethische grenzen in de journalistiek.

Het debat in Amsterdam werd georganiseerd door de Raad voor de Journalistiek (RvdJ) en de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ). Aanleiding was de publieke verontwaardiging die ontstond na de verslaggeving van de vliegramp in Tripoli, het bekend worden van een buitenechtelijke relatie van staatssecretaris Jack de Vries (CDA) en de lancering van politiek roddelblad Binnenhof, dat onder meer het vuilnis van politici onderzocht en publiceerde.

NOS te snel met beelden

Het debat ging van start met een video van de berichtgeving van onder meer het NOS Journaal en RTL Nieuws over de vliegramp in Tripoli. Zo was te zien hoe NOS-presentatrice Astrid Kersseboom zichtbaar overrompeld was met de beelden van de 9-jarige Ruben in het ziekenhuis. Hoofdredacteur Hans Laroes van het NOS Journaal gaf toe dat de beelden te snel op de zender te zien waren. “Het uitzenden op zich was verdedigbaar, maar we hadden de beelden moeten laten inleiden door de presentatrice.”

De privacy van Ruben was volgens Laroes niet in het geding, toch vroeg hij de RvdJ om een uitspraak te doen en grenzen aan te geven. Willem Schoonen van Trouw, dat geen foto van Ruben besloot te publiceren, vindt dat media zich niet achter de Raad moeten verschuilen: “Elke redactie moet zijn eigen afweging maken, achter hun beslissing staan en die verantwoorden aan het publiek.”

Joel Voordewind van ChristenUnie en PvdA-Kamerlid Martijn van Dam zeiden beiden ‘met afschuw’ te hebben gekeken naar de beelden van Ruben in het ziekenhuis. “Die voegden niets toe”, vond Van Dam. Volgens Laroes waren de beelden echter wel nieuwswaardig, omdat ze de positieve kant van het nieuws belichtten.

Mens, geen nieuwsfeit

De Telegraaf kreeg de meeste kritiek, omdat de krant een interview met Ruben vanaf zijn ziekbed publiceerde. Twee ‘burgers’ legden tijdens het debat een statement af, waarin zij de handelswijze van De Telegraaf veroordeelden. Beiden vinden dat de beelden en verhalen van Ruben een grote impact op de rest van zijn leven kunnen hebben. Eén van hen, slachtoffer van de Faro-ramp, zei nog altijd lastiggevallen te worden door journalisten. “Ik ben een mens, geen nieuwsfeit”, liet hij weten.

Ook Voordewind en Van Dam vonden dat De Telegraaf veel te ver was gegaan. Dit schoot bij enkele toehoorders in het verkeerde keelgat. “Het is ongelooflijk dat een parlementariër zich inhoudelijk over journalistieke keuzes uitlaat”, stelde een Elsevier-journalist. Hij vreest dat maatschappelijke en politieke druk tot (zelf)censuur bij journalisten zal leiden. “Dat het een kind betreft maakt de discussie gevoeliger”, aldus hoofdredacteur Hugo Schneider van HDC. Toch vindt hij het de plicht van media om over dit soort rampen te publiceren.

De Telegraaf kon zelf niet op de kritiek reageren. Volgens Thomas Bruning van de NVJ wilde hoofdredacteur Sjuul Paradijs niet bij het debat aanwezig zijn, omdat hij enkel in zijn eigen krant verantwoording aflegt voor gemaakte keuzes. Als één van de weinigen neemt Jan Dijkgraaf, hoofdredacteur van HP/De Tijd, het op voor De Telegraaf en de verslaggeefster die Ruben te spreken kreeg: “Jolande van de Graaf heeft, binnen de normen van De Telegraaf, heel integer gehandeld.”

Binnenhof – de privacy van politici

Dijkgraaf is tevens marketingmanager van het eenmalige politieke roddelblad Binnenhof en uit dien hoofde sprak hij over de grens van wat journalistiek betamelijk is. Hij maakte direct een voorbehoud: Binnenhof is een roddelblad en daarom niet als journalistiek product te kwalificeren. Het blad snuffelde in de vuilniszakken van politici. Uit die van D66-voorman Pechtold werd een (negatieve) zwangerschapstest gepubliceerd en uit een brief aan Minister voor Jeugd en Gezin Andre Rouvoet (CU) bleek dat diens dochter spijbelt. Dijkgraaf denkt achteraf dat zijn blad in het geval van Pechtold te ver is gegaan, maar bij Rouvoet heeft hij minder spijt. Het publiceren van de brief is relevant voor het functioneren van Rouvoet als minister van Jeugd en Gezin, vindt Dijkgraaf.

Het wroeten in vuilniszakken is volgens Eerste Kamerlid Gerard Schouw van D66 sowieso onwenselijk. “Vandaag is het die van Pechtold, morgen die van u. Moeten wij dat willen?” Joel Voordewind valt hem bij: “Politici leveren een deel van hun privacy in, maar niet volledig. Zeker als het gaat om familieleden.”

Maar politici zetten hun persoonlijk leven steeds meer in voor de politiek, moeten journalisten daar dan van afblijven? Dijkgraaf: “Femke Halsema is boos als haar kinderen, nauwelijks herkenbaar op de foto staan, maar ze spreekt we honderduit in de Volkskrant over de zwarte school waar haar kinderen het zo naar hun zin hebben.” En Halsema is niet de enige die er volgens de hoofdredacteur en marketingmanager een dubbele moraal op na houdt. “Alexander Pechtold heeft zowel met mij, als met collega Marc van der Linden telefonisch gesproken over hoe we de ophef rond Binnenhof publicitair konden gebruiken”, aldus Dijkgraaf.

Volgens Martijn van Dam ligt de waarheid ergens in het midden. Ook hij vindt het snuffelen in vuilniszakken onwenselijk, maar “journalisten hebben hun eigen verantwoordelijkheid”.

Lacunes

Ton Herstel van de RvdJ vat de avond samen: “Als één ding duidelijk is geworden, dan is het dat er nog altijd behoefte is aan de Raad voor de Journalistiek. En dat is winst”. Hij constateert dat de Leidraad voor de Journalistiek met lacunes kampt waar het de privacybescherming van rampenslachtoffers betreft, in het bijzonder die van minderjarigen. Binnen de Raad zal gesproken worden over een mogelijke uitbreiding van de Leidraad. “Verwacht niet binnen drie weken antwoord. De voltallige raad moet een uitspraak doen.” Jan Dijkgraaf liet eerder op de avond al weten het toe te juichen als de Raad een standpunt inneemt, “maar hun mening is mij net zoveel waard als die van ieder ander.”